Etappe 10 Leersum - Amerongen
Negen huggen, de één na hoogste berg en een ontdekking
Kenmerken:
Open Street Map met de wandeling en het hoogteprofiel
Voor de kaartlegenda zie hier.
Samenvatting Etappe 10
De etappe van vandaag is één van de mooiste HUG-wandelingen en start onderaan de Lomboklaan in Leersum. We lopen tussen de pilaren van het voormalige landgoed Lombok en beginnen aan de klim. Boven staat de Uilentoren ①, een 13 meter hoge uitkijktoren waarvan het uitzicht inmiddels volledig door bomen verdwenen is. We bevinden ons hier in het hart van de valwind van 2021, waar vele huizen door omgewaaide bomen zwaar beschadigd raakten.
We vervolgen de route langs de Peperbus ②, een koepeltje op de Lombokheuvel (36 m). Vlakbij ligt de tombe van Nellesteijn ③, die we tijdens de vorige etappe al hebben bezocht. Nu dalen we af en passeren een oude zandafgraving: ’t Wolvengat ④. Hierna komen we in een indrukwekkend smeltwaterdal, dat goed zichtbaar is doordat de storm veel bomen heeft geveld. Na een korte, steile klim staan we weer op een uitloper van de Lombokheuvel, waarna we via de noordzijde afdalen.
Zo zijn we de hele Heuvelrug overgestoken. We volgen de oude zandweg de Utrechtse Baan. Bij de Plaggeberg (36 m) stijgen we opnieuw en lopen we langs de tennisbanen, waarna we bijna 10 meter afdalen in een grote zandafgraving. Vervolgens maken we een korte lus langs de Engelseberg (43 m), die op privéterrein ligt. Daarna beklimmen we de Geerenberg (45 m). Rechts van het pad liggen zes grafheuvels. Niet veel later naderen we de Zuylesteinsekop (55 m) en lopen door een smeltwaterdal naar het Wafelijzer ⑤, een vierkante aarden wal uit de 17e eeuw. Dit landschapselement fungeerde destijds als uitje voor de bewoners van kasteel Zuylestein ⑥.
Via een volgend smeltwaterdal bereiken we de Antjesberg (61 m). Hier stond vroeger een theehuis, de koepel van Van Eijk ⑦. Boven maken we een korte lus om restanten van prehistorische raatakkers ⑧ te bekijken, maar verwacht er niet te veel van. Iets verder ligt een heideveldje met bankjes en uitzicht over een voormalige zandafgraving: de Leeuwenkuil ⑨. Daarna dalen we af door de bossen in de richting van de Gelderse Vallei. Wat later komen we bij de Ginkelseberg (39 m) en bereiken we bijna de noordzijde van de Heuvelrug, maar we keren om. Terug boven zien we rechts het nieuwe landhuis De Hoge Ginkel, waarna we het hoogste punt van vandaag passeren: de Royensteinseberg (68 m), slechts twee meter lager dan de Amerongseberg – de hoogste top van de Utrechtse Heuvelrug. Die bezoeken we in de volgende etappe. Het terrein is hier opvallend vlak, wat de naam Vlakkeberg (65 m) verklaart. We wandelen verder zuidwaarts en komen over de laatste verhoging van vandaag. Daar treffen we wederom een vierkanten aarden wal, maar wat is het? ⑬ Het heeft iets te maken met het kasteel Amerongen ⑪ dat hier de landerijen in bezit had. Bij de uitgebreide beschrijving van de wandeling zullen wij dit raadsel oplossen. We lopen een stukje door het bos om bij het Bankje van Cor ⑫ te komen, waar je bij helder weer nog net iets van de Betuwe en de stuw bij Amerongen in de Lek kunt zien. De route volgt dan het kaarsrechte pad naar beneden en we komen uit bij de grote weg. Verderop vind je de bushalte. Hiermee eindigt deze mooie etappe
Deze samenvatting met een kaartje kun je downloaden als PDF en printen om mee te nemen op je wandeling.
De GPX track kun je downloaden op je telefoon om te gebruiken tijdens de wandeling
Overzicht van de etappe
De wandeling op de OSM kaart met hoogte profiel en een AHN-hoogtekaart; bruin is hoog en blauw laag.
Op de uitsnijding van de AHN hoogtekaart kun je zien dat we in het zuidelijke stuk van de heuvelrug zijn. Bij Leersum zijn de heuvels ongeveer 1 km breed, maar wat verder zuidoostelijk is er een uitstulping naar het noorden.
Vanaf het startpunt in Leersum gaat de route direct omhoog de heuvelrug op. Na de eerste klim volgt een afdaling aan de andere zijde. Vervolgens gaat het opnieuw omhoog naar de kam, die over een langere afstand wordt gevolgd om de belangrijkste hoogtepunten te passeren. Halverwege gaat de route noordwaarts over een afzonderlijke top. Daarna klimmen we weer terug naar de midden van de stuwwal, waar een relatief vlak deel wordt gevolgd. De route eindigt met een afdaling aan de zuidzijde van de heuvelrug.
Details van de etappe. Deel 1
Open Street Map met eerste deel van de etappe
Utrechtsebaan
De wandeling start bij de bushalte aan de Lomboklaan, onderaan de berg. Hier staan nog enkele zuilen van het oude Lombokpark. Het zijn geen originele exemplaren uit 1910, maar latere kopieën. Het park is genoemd naar het eiland Lombok in de Indonesische archipel. In de tijd dat dit terrein werd ingericht woedden er koloniale oorlogen in Indië en uit belangstelling voor die gebeurtenissen kregen meer plekken in Nederland namen uit die verre streken.
Dit gebied werd op 18 juni 2021 zwaar getroffen door de valwind van Leersum, die hier veel schade aanrichtte. Hoe hevig het hier tekeer ging, zie je in zie je in dit filmpje. Opvallend is hoe lokaal het natuurgeweld was. Aan de Lomboklaan waren veel huizen door omgewaaide bomen zwaar beschadigd, maar twee straten verderop waren er nauwelijks problemen. Inmiddels is alle schade hersteld en alleen het ontbreken van een aantal dikke bomen herinnert nog aan de storm.
Detail van een uil
We klimmen de heuvel op en bereiken de Uilentoren. We zijn inmiddels 23 meter gestegen en staan nu 33 meter boven NAP. De 13 meter hoge toren, net als het koepeltje dat we verderop tegenkomen, was een folly om het oorspronkelijke park te verfraaien. Ooit had je hier een weids uitzicht over de Betuwe, maar dat is door de hoge bomen verdwenen. Toch is het een charmant bouwwerk, vooral door de eenvoudige, abstracte uilen. Loop zeker even naar boven, al is het maar voor de ervaring.
We vervolgen onze route en komen in een gebied waar veel bomen zijn omgewaaid. De nieuwe aanplant groeit echter al flink en het zal niet lang duren voor dit weer een volwaardig bos is. Niet veel later bereiken we het koepeltje de Peperbus, eveneens een overblijfsel van het oude park. De Peperbus staat op particulier terrein en we kunnen alleen de achterkant bewonderen. Hij staat op het hoogste punt van de Lombokheuvel.
Lombokheuvel + 36 m NAP
Natuurlijke berg, koepel
0,9 km
TopoTijdreis bergen in Leersum
Peperbus nu
De Lombokheuvel is met 36 meter boven NAP het hoogste punt van het oorspronkelijke park. Op zowel de topografische kaart als de hoogtekaart is de opvallend vlakke top goed te zien. Later in de wandeling komen we nog langs een uitloper van deze hug. De heuvel ligt vlak naast de Donderberg, maar is daar duidelijk van te onderscheiden. De Donderberg met de graftombe van Nellesteijn hebben we al in de vorige etappe bezocht.
De Lombokheuvel vanuit het smeltwaterdal
We lopen verder en slaan rechtsaf om de berg af te dalen. Even later wijst een bordje ons naar ’t Wolvengat, een kleine zandafgraving. Via een smal paadje steken we het mountainbikepad over en komen uit bij de kuil. Tegenwoordig is dit een kindernatuurspeelplaats, maar vroeger werd hier op bescheiden schaal zand gewonnen. Dat ging toen nog met paard en wagen, zoals op de postkaart uit die tijd te zien is.
We klimmen uit de afgraving, kruisen nogmaals het mountainbikepad en dalen af in een groot smeltwaterdal. Doordat veel bomen verdwenen zijn, is nu goed te zien dat dit een echt dal is, dat begint boven bij de Peperbus en beneden eindigt op de Utrechtsebaan. Onze route stijgt hier stevig met een helling van 17% en brengt ons opnieuw op de Lombokheuvel. Hier stond ooit een houten uitkijktoren. Deze was door de gemeente in de jaren dertig gebouwd omdat toen al het uitzicht vanaf de Uilentoren door de steeds hogere bomen verloren was gegaan. Na de oorlog werd de toren gesloopt vanwege bouwvalligheid. Na een kort vlak stuk dalen we definitief af naar de Utrechtsebaan, een oude zandweg. We zijn nu de Heuvelrug overgestoken en slaan rechts af.
Lusje
Op de brug van het Stormpad
Vanaf hier kun je een extra lusje maken van bijna vijf kilometer om het Stormpad en een deel van het Leersumse Veld te verkennen. Je slaat links af tot je het bordje Stormpad ziet. Het Utrechts Landschap heeft een groot deel van het omgewaaide bos zonder ingrepen laten liggen om te zien hoe de natuur zichzelf herstelt. Het Stormpad is deels verhoogd aangelegd, zodat je een goed overzicht hebt van de verwoesting die de valwind heeft aangericht. Je kunt zelfs je eigen foto’s uploaden om een bijdrage te leveren voor een timelapse van de ontwikkeling van het bos. Na het Stormpad volgen we een lang bosrijk traject om de rand van het Breeveen te bereiken. Dit is een uitgestrekt heideveld. Op de hoogtekaart zijn hier nog oude karresporen te zien, overblijfselen uit de tijd dat er nog geen wegen waren. De heide is beschermd natuurgebied en niet toegankelijk. De route voert verder langs verschillende meertjes van het Leersumse Veld. Wie dit gebied echt uitgebreid wil bekijken, kan beter een aparte wandeling plannen. Er zijn hier naast de meren ook oude loopgraven te vinden die ooit door militairen om te oefenen zijn gegraven. Wij steken het heideveld over en komen weer in het bos. Via een stukje akkerland midden in het bos sluiten we opnieuw aan op de hoofdroute.
GPX Lusje
Als je lusje niet loopt, volg je het zand- en fietspad tot de voet van onze tweede hug van vandaag: de Plaggeberg.
Plaggeberg + 36m NAP || 19m
Natuurlijke berg
2,9 km
weg de Plaggeberg op
De helling van de Plaggeberg is minder steil dan het zelfgemaakte verkeersbord doet vermoeden. Toch is de waarschuwing voor automobilisten en fietsers terecht. Wie hier afdaalt, kruist beneden plotseling het fietspad van de Utrechtsebaan. Wij gaan omhoog en hebben daar geen last van. Vanaf de voet stijgt de weg 19 meter tot de top op 36 meter boven NAP. Een andere naam voor de Plaggeberg is Leersumseberg. Een deel van deze berg is in het verleden afgegraven.
Na de top lopen we een stukje door, slaan linksaf en nemen het weggetje richting het tennispark. We volgen het hoge hek en komen uit bij een grotere zandafgraving. Hier is een hoogteverschil van ongeveer tien meter. In deze afgraving werd ooit de Leersumse kei gevonden, een grote zwerfkei die lange tijd half in het zand lag. Uiteindelijk is hij helemaal opgegraven en in het dorp geplaatst. De belangrijkste afnemer van het zand uit deze afgraving was een cementsteenfabriek, die hier tot 1940 actief was. Later werd er ook zand gewonnen voor andere doeleinden. In dezelfde kuil is tegenwoordig het bosbad van Leersum te vinden. We verlaten de afgraving, steken de Scherpenzeelseweg over en volgen het fietspad een stuk naar beneden. Zo bereiken we de Engelseberg.
Natuurlijke berg.
NIET toegankelijk
3.1 km
Engelseberg nu
Waarom dit heuveltje de Engelseberg heet is niet bekend. Er is niets typisch Engels aan te ontdekken, maar de naam is al heel lang aan deze hug verbonden. Zo wordt hij beschreven in een ANWB wandelgids uit 1914. De berg ligt op 42 meter boven NAP en steekt ongeveer drie meter boven het omliggende terrein uit. Ooit had je hier een prachtig uitzicht over de Betuwe en er stond een bankje. Naast de berg lag een groot huis, Dorothea, dat inmiddels verdwenen is. Er staat nu een nieuwe villa, wat lager in de tuin van de berg, waardoor je er niet dichtbij kunt komen. In de winter is de Engelseberg vanaf het pad nog redelijk te zien, maar anders moet je het doen met deze foto’s. Ga echter vooral niet zelf even de tuin in want dat wordt niet gewaardeerd.
Onze tocht volgt links nog een stukje het fietspad, dat dan afbuigt, maar wij lopen rechtdoor en komen via een klein paadje over de Geerenberg
Natuurlijke berg
3.4 km
De Geerenberg is een kleine verhoging in het bos. Net als bij de Engelseberg is het een raadsel waar de naam vandaan komt. Het pad over de hug is heel smal en je bent er overheen voordat je het in de gaten hebt. Meer kan ik er niet over vertellen.
We zijn nu echt op de kam van de heuvelrug en volgen een brede weg. Deze laan werd aangelegd om de bossen te ontsluiten en het gekapte hout af te voeren. Langs de route passeren we een groep van zes grafheuvels. Even verder bereiken we de Zuylensteinseberg.
Natuurlijke berg.
NIET toegankelijk
5.4 km
De Zuylensteinse Berg, ook wel Zuylensteinse Kop genoemd, is 55 meter hoog en ligt diep in het bos. We kunnen de top dan ook niet oversteken en snijden deze hug slechts aan. De berg is genoemd naar de Ridderhofstad Zuylenstein, dat hier de omliggende grote landerijen bezat. Zuylenstein is een oud kasteel dat meerdere keren is verwoest, voor het laatst tijdens de Tweede Wereldoorlog. Pas recentelijk is het opnieuw opgebouwd in de oude stijl. Rondom de Zuylensteinseberg ligt een uitgebreid complex van raatakkers, goed zichtbaar op de hoogtekaart. Wat raatakkers ook alweer zijn vind je hier.
6.4 km
AHN hoogtekaart met Wafelijzer en raatakkers
Aan het einde van de 17e eeuw liet stadhouder Frederik Hendrik, de toenmalige eigenaar van Zuylenstein de omliggende tuinen opknappen. Op de heuvel tegenover het huis werd toen een bijzonder element toegevoegd: het Wafelijzer. Dit bestond uit een lange oprijlaan over de toen nog kale berg en boven op een vierkante wal van ongeveer 90 bij 90 meter. De vorm van het geheel – de lange steel met het vierkante vlak bovenop – doet denken aan een antiek wafelijzer vandaar de naam. Het Wafelijzer diende als een soort “toeristische attractie”. De eigenaren van het kasteel reden met hun gasten in een koets omhoog, dronken daar een kopje thee en genoten van het uitzicht. Om niet te veel in de zon te zitten, waren er bomen op de wallen geplant. Waarschijnlijk stond er ook een koepeltje. Op oude prenten en de provinciekaart van Utrecht van Van Roy (1696) is het Wafelijzer al te zien, dus het moest toen al iets bijzonders zijn.
Voordat we bij het Wafelijzer komen duiken we rechts een smeltwaterdal in. Als we wat lager zijn, gaat het linksaf en komen we bij de ‘steel’, net onder de ‘kop’ uit. Op de hoogtekaart is de vorm nog goed te herkennen en de wal rondom is nog duidelijk aanwezig. Na het Wafelijzer komt er weer een dalletje. Dan beginnen we aan een flinke klim van 29 meter met een stijging van 9% naar ons volgende doel: de Antjesberg.
Uitgebreide beschrijving etappe. Tweede deel.
Antjesberg + 61m NAP || 29m
Natuurlijke berg
7.3 km
360° panorama boven op de Antjesberg
Pad Antjesberg op
Waar de naam Antjesberg vandaan komt is in nevelen gehuld. Hij komt voor op de Veldnamenkaart van Amerongen en ligt op 61m boven NAP. Op de heuvel stond de Koepel van Van Eijk (of Van Eijck), een theehuis. Volgens het al eerdergenoemde ANWB-wandelgidsje had je hier een “aardig zitje” met uitzicht over de Betuwe. Inmiddels zijn het uitzicht en de koepel verdwenen. Alleen de fundamenten van de koepel zijn nog zichtbaar, rechts van het bospad.
Vervolgens gaan we een klein lusje maken. Dat doen we omdat we hier direct over de raatakkers kunnen lopen. Als je goed kijkt, zou je in het pad op een afstand van 20 tot 30 meter een lichte verhoging moeten zien. Dit zijn de walletjes die in de prehistorie de kleine akkertjes omzoomden. Maar stel je er niet te veel van voor, want erg duidelijk is het allemaal niet. Voor meer details kun je hier kijken.
Uitzicht Leeuwenkuil
Daarna bereiken we de bovenrand van de Leeuwenkuil, een voormalige zandafgraving. Het zand uit deze kuil werd in de jaren zestig gebruikt voor de aanleg van de stuw in de Lek. Nu is het een heideveld waar soms schapen grazen. We blijven langs de bovenkant van de afgraving lopen. Bij een bankje met een mooi uitzicht over de kuil, dalen we af. We zakken hier bijna 20 meter naar beneden en volgen een zandpad dat eerst nog kort stijgt, maar daarna duidelijk afloopt richting de Gelderse Vallei. We lopen verder de heuvel af en komen in het gebied dat op oude kaarten de Ginkelsebergen werd genoemd naar de buurtschap Ginkel. Iets verder liggen ook de Ginkelseduinen. Dit duingebied is tegenwoordig helemaal bebouwd met zomerhuisje van een vakantiepark. We lopen tot een bouwland, waar we omheen gaan en komen zo aan de voet van de Ginkelseberg, Hier gaan we het smeltwaterdal 19 meter omhoog.
Afdaling naar de Ginkel
Ginkelseberg +39m NAP II 19m
Natuurlijke berg
fictieve naam
10.4 km
De heuvelrug is bij Leersum nog smal, maar heeft hier een duidelijke uitstulping naar het noorden. Aan deze noordkant springt één hug eruit. Omdat hij geen officiële naam lijkt te hebben, noemen we hem de Ginkelseberg. Deze heuvel is 39 meter hoog (boven NAP) en ligt op het landgoed De Laan. We beklimmen hem via een rondweg door het bos. Omdat we hier al wat hoger zitten, is er op de top zelf niet veel bijzonders te zien.
Na deze hug lopen we langs een ander diep smeltwaterdal aan de rechterkant in de richting van het landgoed Hoge Ginkel. Dit landgoed was ooit privébezit, maar werd in 1975 overgedragen aan het Utrechts Landschap en kreeg toen de status van beschermd natuurgebied. Er staan nog altijd twee imposante landhuizen. Bij de geasfalteerde weg slaan we linksaf en komen bijna ongemerkt over het hoogste punt van vandaag: de Royensteinseberg
Royensteinseberg +68 m NAP
12.2 km
De Royensteinseberg is met 68 meter boven NAP maar twee meter lager dan de Amerongseberg, de hoogste top van de heuvelrug. De naam wordt al genoemd op een kaart uit 1713 en staat ook op de Amerongse Veldnamenkaart. De naam verwijst vermoedelijk naar Huis Royestein, een van de drie oude buitenplaatsen van Amerongen, al had dat huis zelf geen bezit op de heuvelrug. Opvallend is dat niet ver van de top ook een huis Oud Royenstein heeft gestaan.
Natuurlijke berg
We lopen verder tot de toegang van de Hoge Ginkel op de hoek met de Bergweg. Hier steken we voorzichtig over, want het verkeer rijdt hier vaak hard. We hebben inmiddels het gebied van Zuylenstein verlaten en bevinden ons nu op de voormalige landerijen van Kasteel Amerongen.
Vlakkeberg +65m NAP
Topo Tijdreis
Natuurlijke berg
Vlakkeberg
12.6 km
Zoals de naam al zegt is dit een vlak terrein op vrijwel gelijke hoogte. Deze afvlakking is vermoedelijk ontstaan in de ijstijd, toen gletsjers de stuwwal hebben afgeschaafd. De Royensteinseberg en de Antjesberg maken deel uit van dit gebied, maar die steken er net iets bovenuit.
Mysterieuze wal
We lopen nu op de halfverharde Oude Scherpenzeelseweg en dalen de Vlakkeberg af. Bij een omheind gebied slaan we rechtsaf. Niet veel later volgt de laatste beklimming en bovenop vinden we in het bos een mysterieuze wal van ongeveer een meter hoog. Ter plekke valt nauwelijks op dat deze wal een vierkant vormt met zijden van 110 bij 110 meter, maar op de AHN-hoogtekaart is dat direct te zien. Het vierkant ligt bovendien in het verlengde van de Bergjessteeg en het hoogste punt op 62 meter boven NAP bevindt zich exact in het midden.
In het verleden hadden wallen altijd een duidelijke functie, zoals het afbakenen van terrein of het beschermen van moestuinen tegen wildvraat. Maar een vierkant van deze omvang is ongebruikelijk. Je zou nog kunnen denken aan een beschermingswal voor schapen, maar dat is hier onwaarschijnlijk want in de 18e eeuw kwamen wolven - in tegenstelling tot nu - op de Heuvelrug niet meer voor. Waar hebben we deze vorm meer gezien? Kijk nog eens naar deze AHN-hoogte kaart hiernaast en waarschijnlijk zie het al. Het heeft bij mij maanden geduurd tot het kwartje viel en ik het herkende. Het is …….
Wat zou dat zijn?
14.1 km
Het Amerongse Wafelijzer + 62m NAP
Op slechts anderhalve kilometer afstand liggen hier twee bijna identieke en unieke landschapsvormen: de Wafelijzers van Zuylenstein en Amerongen. Volgens een expert op het gebied van oude Nederlandse landschappen is dit zeer bijzonder; hij kende geen andere voorbeelden. Wel zijn er vergelijkbare structuren met een lange oprijlaan die de berg opvoert, zoals we ook in Baarn zijn tegen gekomen bij etappe 6, maar een vierkante wal bovenop komt elders niet voor. Het bestaan van dit Wafelijzer bleef tot nu toe onopgemerkt en het is echt een ontdekking, die we nu samen hebben gedaan.
AHN hoogtekaart van de twee Wafelijzers met de afmetingen.
Kaart Paalder 1767 (omgedraaid zodat het noorden boven ligt
Op deze AHN-hoogtekaart is goed te zien hoe sterk beide structuren op elkaar lijken en hoe opvallend parallel ze liggen. Dit kan geen toeval zijn. Een kaart uit 1767 toont aan dat het Wafelijzer van Zuylenstein ouder is dan dat van Amerongen. In Amerongen is alleen de ‘steel’ – de Bergjessteeg – op de kaart ingetekend, terwijl het Wafelijzer bij Zuylenstein volledig aanwezig is. De wallen aan de kop van het Wafelijzer van Amerongen zijn later wel aangelegd, maar mogelijk raakte het concept al uit de mode voordat het echt in gebruik werd genomen, want er zijn geen aanwijzingen dat het ooit recreatief is gebruikt. Zo raakte het Wafelijzer van Amerongen in de vergetelheid. In de volksmond wordt de kop “de keuken” en “het ravennest” genoemd. Kijk nog maar eens op de Veldnamenkaart.
Net als bij de andere etappes is er nu ook een vraag voor de wandelaars: Waarom zouden de bewoners van kasteel Amerongen, naast die van Zuylenstein, eveneens een Wafelijzer hebben aangelegd? Het hoeft niet historisch juist te zijn, gebruik gerust je verbeelding. Denk eerst zelf even na, voordat je naar mijn theorie doorklikt.
UItzicht bij het bankje van Cor
Bankje van Cor
Bergjessteeg uitzicht naar beneden
Na deze ontdekking wandelen we door naar het bankje van Cor, met uitzicht op de Betuwe. Bij helder weer zie je de kerktoren, de molen en de stuw van Amerongen. Daarna volgen we de Bergjessteeg naar beneden, bereiken de oude straatweg Utrecht–Arnhem en lopen 200 meter naar rechts naar de bushalte. Hiermee eindigt deze bijzondere HUG-wandeling.