Etappe 7 Soest Zuid - Amersfoort
Etappe met zandverstuivingen, hoge bergen en veel militaire relicten
Open Street Map HUG etappe 7
Samenvatting
Deze etappe begint waar de vorige eindigde: bij station Soest Zuid. Vanaf het station voert de route aan de oostkant van het spoor zuidwaarts door een bosrijke villawijk. Na ongeveer een kilometer maakt de verharde weg plaats voor een pad langs de rand van het uitgestrekte stuifzandgebied de Lange Duinen (8–13 m). Voor een echt woestijngevoel gaat het laatste stukje dwars over de mulle vlakte. Bij de rand liggen de resten van twee kleine Duitse bunkers ① en het vroegere militaire Jessurunkamp ②.
Na het oversteken van de spoorlijn begint de stijging van de stuwwal en bereiken we een van de toegangen tot het voormalige vliegveld Soesterberg met enkele grote munitiebunkers ③. Vervolgens beklimmen we de Radarheuvel (38 m). Toen de luchtmachtbasis nog in gebruik was, stonden hier mobiele radarinstallaties. Samen met de verderop opgestelde HAWK-raketten vormden zij de luchtverdediging van de vliegbasis. De HAWK-heuvel en de Kerosineheuvel worden alleen bezocht als je een extra lus loopt. Verder langs de route staat een toren met een grote radarschotel van de civiele luchtverkeersleiding ④. Hiermee wordt het vliegverkeer in het Nederlandse luchtruim gevolgd en begelei.
Even later bereiken we het Nationaal Militair Museum ⑤. Een bezoek is zeker de moeite waard, maar kost al snel enkele uren. Bij helder weer is het aan te raden met de lift naar de bovenste verdieping van de uitkijktoren te gaan. Daar heb je een prachtig uitzicht over de voormalige vliegbasis en de omgeving. Daarna passeren we twee Duitse commandobunkers ⑥ en twee monumenten voor gevallen luchtmachtpersoneel ⑦. Een extra lusje voert over landgoed De Paltz, langs een diepe zandafgraving en een bijzonder doolhof met een kluizenaarsgrot.
De reguliere route gaat verder over de eerste natuurlijke berg; de Soester Hoogt (45 m) met op de top een oriëntatiesteen. Via restaurant ’t Hoogt ⑧ voert de route naar De Vlasakkers, een militair oefenterrein waarvan slechts een deel voor wandelaars toegankelijk is. Hier ligt de Stompert (54 m), de hoogste berg van deze etappe, met op de top een waterreservoir. Daarna volgt een groot waterwingebied ⑨. Aan de voet van de stuwwal gaat het verder langs de rand van het afgesloten militaire terrein, waar helaas nog verschillende onbereikbare toppen liggen. Onderweg passeert de route ook een deel van de militaire spooraansluiting, het raccordement ⑩
Via de Korte Duinen (8–12 m) bereiken we de Uitzichtheuvel Birkhoven (23m), een kunstmatige heuvel van een werkverschaffingsproject uit de jaren dertig. Daarna wandelen we door het Pinetum ⑪, een bijzondere verzameling naaldbomen uit Europa, Noord-Amerika en Azië. Achter Dierenpark Amersfoort bereiken we de bushalte voor de bus naar station Amersfoort.
Deze samenvatting met een kaartje kun je downloaden als PDF en printen om mee te nemen op je wandeling. De GPX track kun je downloaden op je telefoon om te gebruiken tijdens de wandeling.
Inleiding
AHN hoogte kaart Gooi en Utrechtse Heuvelrug
Tijdens de voorlaatste ijstijd schoof een dik pakket landijs vanuit het noorden door de Gelderse Vallei en stuwde zand, grind en klei op tot hoge stuwwallen. Zo ontstond de hoofdstructuur van het Gooi en de Utrechtse Heuvelrug. In een latere fase van de ijsopstuwing werden delen van deze stuwwallen verder gevormd en ontstonden ook geïsoleerd liggende “eilanden”, zoals De Vuursche, de Baarnseberg en de Soestereng. Bij het afsmelten van het landijs sleten krachtige smeltwaterstromen de lagere delen verder uit.
De Amersfoortse Stuwwal vormt een bijzonder geval. Ook deze ontstond tijdens een latere fase van de opstuwing door het landijs. Deze stuwwal heeft een afwijkende oriëntatie en ligt vrijwel dwars op de langgerekte Utrechtse Heuvelrug.
Tijdens de laatste ijstijd bereikte het landijs ons gebied niet meer. Het klimaat leek toen op dat van een toendra. Sterke poolwinden voerden grote hoeveelheden zand aan, onder andere uit de drooggevallen Noordzee. Zo ontstonden dekzandruggen, duinen en uitgestoven laagten. Tijdens onze wandelingen komen we al deze landschapsvormen tegen. Zie ook het hoofdstuk Ontstaan van de Heuvelrug.
Gewenste route versus de actuele route
Kaart met alle bergen plus de gewenste en actuele route. Let bij de AHN hoogtekaart vooral op het verschil van het hoogterprofiel in de laatste deel van de etappe.
Het doel van de HUG-wandelingen is alle toppen van de Utrechtse Heuvelrug te beklimmen. Toch moeten we soms een uitzondering maken voor bergen die in voor wandelaars ontoegankelijk gebied liggen. Vandaag is daarvan een goed voorbeeld. Het militaire oefenterrein De Vlasakkers dat op de hoogste deel van de stuwwal ligt, is grotendeels gesloten terrein. Daardoor blijven vier toppen buiten bereik en volgt onze etappe noodgedwongen de voet van de bergen. Op het kaartje en het hoogteprofiel zie je het verschil tussen de ideale route en de wandeling die we daadwerkelijk gaan maken.
Gelukkig heeft deze omweg ook zijn voordelen. We komen langs de Korte Duinen, de werkverschaffingsheuvel van Birkhoven en bezoeken het Pinetum Birkhoven, een van de weinige gespecialiseerde naaldbomentuinen in Nederland. Zo levert een gedwongen omweg onverwachte ontdekkingen op.
Tenslotte zie je op de AHN-hoogtekaart duidelijk waar het hoogste deel (donker bruin), de stuwwal, ligt. Ook de diepere delen, de afgravingen, zijn goed herkenbaar: ze steken in diep blauw sterk af tegen hun omgeving.
Beschrijving eerste deel van de wandeling
OSM kaart en AHN hoogtekaart eerste deel van de etappe
De wandeling begint bij station Soest Zuid. We volgen de weg langs het spoor en verlaten al snel de woonwijk. Tussen de bomen verschijnen de eerste villa's. Via een smal bospad bereiken we de Brasserie Buiten in de Duinen. Voor wie de wandeling graag met een kop koffie begint, is dit een mooie gelegenheid. Wij lopen echter verder, slaan links het zandpad in en staan even later oog in oog met de uitgestrekte Lange Duinen.
Lange Duinen 4 - 17 m +NAP || 3 – 6 m
Zandverstuiving en beboste landduinen
1.3 km
Panorama Lange Duinen
De Lange Duinen vormen het grootste levende stuifzandgebied van de Utrechtse Heuvelrug. Via de link lees je meer over het ontstaan van dit bijzondere gebied. Het is bovendien aangewezen als aardkundig monument, de hoogste provinciale erkenning voor een locatie met bijzondere aardkundige waarden. Kijk ook eens naar dit korte filmpje over dit speciale gebied. Wie hier voor het eerst komt, waant zich even in een woestijn. Voor je strekt zich een enorme zandvlakte uit, afgewisseld met enkele duinheuvels.
Het terrein ligt op een hoogte van ongeveer vier tot zeventien meter boven NAP, terwijl de duinen een relatief hoogteverschil van drie tot acht meter hebben. De hoogste duinruggen bevinden zich aan de oostzijde van het gebied, maar daar komen we met onze wandeling niet. Wij blijven aan de westkant van de Lange Duinen. Daar bereiken de heuveltjes een hoogte van maximaal twaalf meter boven NAP en bedraagt het hoogteverschil met het omliggende terrein meestal niet meer dan circa vijf meter.
Hier volgt al meteen de quiz vraag van deze etappe.
Midden op de zandvlakte staan hier en daar eenzame bomen. Maar hoe komen die eigenlijk aan het water dat ze nodig hebben?
1.Ze vangen regenwater op met hun wijdvertakte wortelstelsel. 2.Hun wortels reiken diep genoeg om het grondwater te bereiken. 3.Vrijwilligers van het Utrechts Landschap geven de bomen regelmatig water. Antwoord Het grondwater ligt hier diep onder het maaiveld en de boomwortels kunnen daar normaal gesproken niet bij. Onder het stuifzand bevinden zich plaatselijk oude, humusrijke bodemlagen, die vocht beter vasthouden. Toch zijn de bomen voor hun watervoorziening vooral afhankelijk van regenwater, dat ze met hun uitgebreide wortelstelsel uit een groot oppervlak kunnen opnemen. Antwoord 1 is dus juist; antwoord 3 is natuurlijk onzin.
Nadat we de zandverstuiving bekeken te hebben, nemen we een bospad, dat net aan de zandvlakte grenst en steken ook nog een paar keer het mulle zand over. Als we helemaal in het zuiden zijn aangekomen, zie je de restanten van twee betonnen bunkers.
① Duitse munitiebunkers
bunker
2.1 km
Aan de zuidkant van de Lange Duinen liggen de resten van twee kleine Duitse munitiebunkers uit de Tweede Wereldoorlog, die deel uitmaakten van een luchtafweerstelling. De bunkers lagen bewust een stukje uit elkaar, om te voorkomen dat bij een bombardement alle munitie tegelijk zou ontploffen.
Verderop in deze route besteden we meer aandacht aan de luchtverdediging van vliegveld Soesterberg. We lopen nu een stukje terug en komen op een vlak terrein van het voormalige kamp Jessurun.
② Jessurunkamp
Voormalig militair kamp
2.4 km
Het voormalige Kamp Jessurun ligt in een laagte die duizenden jaren geleden ontstond doordat daar zand is weggeblazen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bouwden de Duitsers hier een legerkamp van de Fliegerhorst Soesterberg, Waldlager III genaamd. Na de oorlog werd het terrein in gebruik genomen door de Nederlandse luchtmacht en in 1953 omgedoopt tot Kamp Jessurun, zo genoemd naar een omgekomen vlieger van de luchtmacht. Na het vertrek van Defensie in 2007 kreeg de natuur weer de overhand. Alleen de rechte kampstructuur, enkele betonresten en een schuilbunker herinneren nog aan het militaire verleden.
De wandeling gaat verder over het fietspad en een bosweggetje, langs enkele landduinen die vroeger deel uitmaakten van het stuifzandgebied. Bij de overweg steken we de lijn Utrecht–Amersfoort over. Vanaf hier begint de weg te stijgen; we verlaten de dekzandgronden en dit is het begin van de Amersfoortse stuwwal. De route volgt vervolgens een stukje de Paltzerweg, met rechts landgoed De Paltz en links de voormalige Vliegbasis Soesterberg. Via een klein bospad bereiken we de ingang van Park Vliegbasis Soesterberg, dat tegenwoordig wordt beheerd door het Utrechts Landschap.
Hierna volgt een stukje geschiedenis van de vliegbasis Soesterberg. Als je dat niet zo interessant vindt, klik dan hier en ga verder met de wandeling.
Park Vliegbasis Soesterberg
Geschiedenis van de Vliegbasis
Voormalige luchtmachtbasis
4.0 km
Periode I 1910-1940 Vliegweide Soesterberg
Vliegbasis Soesterberg geldt als de bakermat van de Nederlandse militaire luchtvaart. In 1911 en 1912 vonden hier vliegdemonstraties plaats, die veel publiek trokken. Speciaal voor de bezoekers werd een tijdelijk tramlijntje aangelegd vanaf halte Den Dolder aan de treinverbinding Utrecht–Amersfoort. In 1913 vestigde zich hier de Militaire Luchtvaartafdeling, de voorloper van de Koninklijke Luchtmacht. Het terrein groeide vervolgens uit van een eenvoudige vliegheide tot het belangrijkste militaire vliegveld van Nederland.
Periode II 1940-1945 Duitse bezetting. Fliegerhorst Soesterberg
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Soesterberg door de Duitse Luftwaffe uitgebouwd tot een moderne vliegbasis met drie betonnen start- en landingsbanen. Het vliegveld speelde een belangrijke rol in de luchtoorlog tegen Engeland. Rondom de basis verrezen tal van militaire gebouwen en enkele kampementen. Door zijn militaire betekenis was de basis regelmatig doelwit van geallieerde aanvallen. Kijk maar op de foto’s voor en na de bombardementen. Op sommige plaatsen zijn de bomkraters nu nog steeds te zien. Meer over de Duitse geschiedenis van de Fliegerhorst vind je hier.
Periode III 1945 – 2008 NAVO luchtmachtbasis Soesterberg
Na de oorlog kreeg Soesterberg een belangrijke rol binnen de NAVO. Van 1954 tot 1994 waren hier ook Amerikaanse luchtmachteenheden gestationeerd, waardoor de basis een belangrijke schakel vormde in de luchtverdediging tijdens de Koude Oorlog. Twee van de drie start- en landingsbanen bleven in gebruik en de derde baan werd opgebroken.
Periode IV na 2008 Park Vliegbasis Soesterberg
Na de sluiting van de vliegbasis in 2008 werd een groot deel van het terrein teruggegeven aan de natuur. Tegenwoordig is het park een onderdeel van het Utrechts Landschap en is het een uitgestrekt natuurgebied waar heide, graslanden en bos worden afgewisseld door zichtbare resten van het militaire verleden. Aan de rand van het terrein ligt het Nationaal Militair Museum, waar de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht en de vliegbasis uitgebreid worden belicht. De tweede baan wordt door de Zweefvliegclub Amsterdam gebruikt voor het zweefvliegen. Over de eerste baan kun je buiten het broedseizoen lopen en fietsen.
Luchtverdediging van de vliegbasis
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Fliegerhorst Soesterberg verdedigd door verschillende FLAK-stellingen, waarbij FLAK staat voor het Duitse Flugabwehrkanone. Deze luchtafweerkanonnen stonden – vaak in gecamoufleerde torens - in een ring rond de vliegbasis opgesteld en moesten vijandelijke bommenwerpers en jachtvliegtuigen bestrijden. Bij de vorige etappe (HUG 6) zijn we langs de plaats gelopen waar een grote FLAK stelling heeft gelegen op de Soester Eng.
Na de oorlog veranderde de aard van de dreiging. Tijdens de Koude Oorlog werd de vliegbasis beveiligd met het Amerikaanse HAWK-luchtafweerraketsysteem (Homing All the Way Killer). Dit systeem gebruikte krachtige radarinstallaties om vijandelijke vliegtuigen op grote afstand op te sporen, te volgen en met geleide raketten uit te schakelen.
Spoorwegen rond Vliegbasis Soesterberg
Al in de eerste jaren van het vliegterrein werd vanaf halte Dolderseweg aan de spoorlijn Utrecht–Amersfoort een tijdelijk tramlijntje aangelegd om bezoekers naar de vliegdemonstraties te vervoeren. Toen deze een jaar later stopten, werd ook het lijntje weer opgebroken.
In de jaren dertig was Vliegbasis Soesterberg uitstekend per spoor bereikbaar. Vanaf station Soestduinen liep een goederenspoorlijn met normale spoorbreedte (1435 mm) naar de vliegbasis waar brandstof, bouwmaterialen en ander militair materieel werden aangevoerd. Op de vliegbasis sloot deze aan op een uitgebreid 600 mm-smalspoornet voor het vervoer van munitie en voorraden naar de verschillende opslagplaatsen. Het smalspoornet liep niet alleen over de vliegbasis, maar had ook verbindingen met Kamp Zeist en de munitieopslag op de Leusderheide. Met een totale lengte van tientallen kilometers behoorde het tot de grootste militaire smalspoornetten van Nederland.
Station Soestduinen, ca 1921 HVS Midden spoor naar het vliegveld. Geheel links aftakking waterleiding
Van 1907 tot 1927 bestond er bovendien een militaire smalspoorverbinding met station Huis ter Heide. Deze werd vooral gebruikt voor goederenvervoer, maar in de weekenden ook door militairen met verlof. Tijdens de Tweede Wereldoorlog breidden de Duitsers het netwerk verder uit. Na de oorlog nam het wegvervoer de logistiek over en verdwenen de spoorlijnen. Tot in de negentiger jaren is het smalspoor op de Leusderheide nog gebruikt voor het vervoer van zware schietschijven.
Na dit intermezzo over het vliegveld vervolgen wij de wandeling
③ Iglo-munitiebunkers
Iglo bunker
bunker
4.0 km
De halfronde munitiebunkers op Vliegbasis Soesterberg worden iglo-bunkers genoemd vanwege hun karakteristieke vorm, die aan een iglo doet denken. Tijdens de Koude Oorlog werden hier bommen, raketten en andere vliegtuigmunitie opgeslagen.
De bunkers zijn gebouwd met zeer dikke betonnen zijwanden en een aarden dekking, terwijl het dak relatief licht is uitgevoerd. Bij een eventuele explosie kon de druk daardoor vooral naar boven ontsnappen, waardoor de schade aan de omgeving zoveel mogelijk werd beperkt.
Na de sluiting van de vliegbasis in 2008 verloren de bunkers hun militaire functie. Tegenwoordig maken ze deel uit van Park Vliegbasis Soesterberg. Enkele dienen als winterverblijf voor vleermuizen, terwijl de overige bewaard zijn gebleven als tastbare herinnering aan de militaire geschiedenis van de vliegbasis.
Na een kijkje bij de munitiebunkers lopen we over een bospad naar onze eerste berg: de Radarheuvel. Hoewel het een kunstmatige militaire verhoging is, hoort hij natuurlijk ook bij deze wandeling. We volgen het geleidelijk oplopende pad.
Radarheuvel; 38m +NAP || 18m
5.1 km
kunstmatige militaire berg, toegankelijk met trap, voormalige radar. uitzicht
Panorama vanaf de Radarheuvel
Zoals we al in het hoofdstuk over de luchtverdediging beschreven, werd Vliegbasis Soesterberg vanaf de zestiger jaren beschermd door HAWK-raketten, die werden aangestuurd door mobiele radareenheden. Om vijandelijke vliegtuigen tijdig te kunnen ontdekken, moesten de radars op een hoog punt staan. Daarom werd op de vliegbasis een speciale Radarheuvel opgeworpen, die ongeveer 18 meter boven het omliggende terrein uitsteekt. Aan één zijde kreeg de heuvel een lange, flauwe helling, zodat zware radarinstallaties en andere apparatuur gemakkelijk naar de top konden worden vervoerd. Vanaf de top speurde de radar het luchtruim af en stuurde de HAWK-raketten, die elders op de vliegbasis waren opgesteld, naar hun doel.
Radarheuvel flauwe helling trap
Oorspronkelijk bood de heuvel een vrijwel vrij uitzicht in alle richtingen. Inmiddels zijn de bomen zo hoog geworden dat van een 360 graden panorama geen sprake meer is. Wel is er nog uitzicht in de richting van Zeist, Utrecht en kun je bij helder weer het topje van de Hilversumse TV-toren zien. Via de trap aan de andere zijde dalen we de heuvel weer af. Beneden hebben we de keuze om een extra lusje te gaan lopen, of we zetten onze normale wandeling voort.
Wil je doorgaan met de reguliere wandeling, klik dan hier.
LUSJE 1 de shelters
Kaart lusje Shelter
GPX lusje Shelter
Vanaf hier kun je een lang lusje maken over een groot deel van de voormalige vliegbasis. Hoewel deze de toch al niet korte etappe met ongeveer 7,7 km verlengt, voert hij langs een aantal bijzondere overblijfselen uit de militaire geschiedenis. Zo passeer je onder meer een Duitse schietbaan, munitiebunkers, Duitse bluswaterkelders, de Kerosineheuvel, de HAWK-heuvel en enkele vliegtuigshelters uit de jaren zeventig. In deze shelters stonden gevechtsvliegtuigen beschermd tegen vijandelijke aanvallen opgesteld. Verder zie je Bunker 600, de Amerikaanse commandobunker uit de Koude Oorlog. Deze bunker was bestand tegen chemische, biologische en nucleaire aanvallen en kon wekenlang zelfstandig functioneren. Ten slotte kom je langs de derde en nu verdwenen landingsbaan, die door de Duitse bezetter op de Fliegerhost is aangelegd. Je kunt ook nog even de vogeluitkijkhut bezoeken en daarna loop je over de voormalige landingsbaan terug. Bij de meeste markante punten staan informatieborden, zodat een uitgebreide beschrijving hier niet nodig is. Alleen de drie kunstmatige bergen krijgen wat extra aandacht. Eigenlijk horen ze bij deze etappe, maar omdat ze te ver van de hoofdroute liggen, zijn ze alleen opgenomen in het optionele lusje.
Kerosineheuvel 15 m +NAP || 9m
Kunstmatige toegankelijke militaire berg
Kerosineheuvel
De met aarde afgedekte Kerosineheuvel diende tijdens de Koude Oorlog als opslag- en verdeelpunt voor vliegtuigbrandstof. Via een ondergronds leidingnet werd de kerosine naar de vliegtuigen op de vliegbasis gepompt; tegenwoordig is de heuvel een opvallend overblijfsel van het militaire verleden.
HAWK-heuvel 17 m + NAP || 8 m
kunstmatige militaire berg, toegankelijk
Je moet op je tenen staan voor dit uitzicht vanaf de HAWK-heuvel
Dit was de opstelplaats voor de mobiele HAWK-luchtafweerrakketten, die samen met de installaties op de radarheuvel voor de bescherming van de luchthaven moesten zorgen. Op de top staat nog een bunkertje. Het is een kunstmatig heuveltje van acht meter hoogte en had rondom een vrij schootveld. Van dat uitzicht is nu weinig meer over, maar het is wel een markante berg. Elders waren er nog twee raket opstelplaatsen, maar die liggen in het gesloten gebied.
Onbekende heuvel 20 m +NAP || 10 m
Kunstmatige niet toegankelijke militaire berg
Er is nog een heuveltje vlak bij de oost-west baan, waarvan ik de oorsprong nog niet met zekerheid heb kunnen achterhalen, maar waarschijnlijk is het ook een mobiele raket- of radaropstelplaats geweest. Je kunt er overigens niet bij komen, want het ligt op het gesloten deel van terrein.
We vervolgen de route over de voormalige eerste start- en landingsbaan. Op enige afstand zien we de verkeerstoren van de vliegbasis, waarna we weer aansluiten op de reguliere etappe.
Let op: van 15 maart tot 15 augustus is deze baan afgesloten vanwege het broedseizoen. Wil je hier in die periode toch lopen, dan moet je een flinke omweg via de Amersfoortseweg maken. De wandeling wordt daardoor nog eens 2,8 km langer. Buiten het broedseizoen is dit een aanrader voor iedereen die meer wil zien van de militaire geschiedenis van Vliegbasis Soesterberg.
Heb je de wandeling vanaf Station Soest Zuid inclusief deze uitbreiding gelopen, dan heb je er al minstens 12,5 km op zitten. Vind je dat voor één dag voldoende, dan kun je vanaf het Nationaal Militair Museum de bus nemen naar station Soest Zuid of Driebergen-Zeist. Het resterende deel van de etappe kun je dan op een later moment vanaf dit punt vervolgen.
Nationaal Miltitair Museum
Strubbenbos
Radar toren
Als je niet voor het lusje hebt gekozen vervolgen wij onze etappe onderaan de Radarheuvel en komen dan al snel langs een steile zandwand met daarop enkele opvallende eiken: het Strubbenbos
Dit is een voormalig eikenhakhoutbos, ook wel stubbenbos genoemd. De eiken werden vroeger eens in de 10 tot 20 jaar vlak boven de grond afgezaagd. Uit de overblijvende stobben groeiden telkens meerdere nieuwe stammen, waardoor het bos steeds opnieuw kon worden geoogst. Het hout diende vooral als brandhout en geriefhout voor hekken en palen, terwijl de schors van jonge eiken, rijk aan looizuur, werd gebruikt in de leerlooierij. Sinds het hakhoutbeheer is beëindigd, zijn de stammen uitgegroeid tot volwassen bomen. De karakteristieke meerstammige eiken verraden echter nog altijd het vroegere gebruik van het bos.
Vervolgens passeren we de grote Makke Jannenboom, een tamme kastanje die eind september en begin oktober heerlijke kastanjes draagt. Even verder bereiken we een plateau aan de voet van de grote radarinstallatie.
④ Luchtverkeertsleidingsradar
radar toren
5.4 km
Aan de noordzijde van de voormalige vliegbasis staat een opvallende radartoren die deel uitmaakt van het Nederlandse luchtverkeersleidingssysteem. De radar bewaakt het vliegverkeer boven een groot deel van Midden-Nederland en levert continu gegevens over de positie, vlieghoogte en vliegrichting van vliegtuigen. Deze informatie wordt gebruikt door de militaire luchtverkeersleiding en ondersteunt ook de burgerluchtvaart, onder meer rond Schiphol. Hoewel Vliegbasis Soesterberg sinds 2008 is gesloten voor regulier vliegverkeer, is de radarinstallatie nog altijd in gebruik.
Na platform dalen we af en lopen we langs enkele poeltjes naar het Nationaal Militair Museum
⑤ Nationaal Militair Museum
Museum met uitzichttoren
5.8 km
360° panorama van de museum uitkijktoren op een heldere dag
Het Nationaal Militair Museum vertelt de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht, van de vroegste legers tot de moderne tijd. Voor een uitgebreid bezoek is tijdens deze wandeling geen tijd, maar het museum is zeker een bezoek waard. De uitkijktoren is via de museumhal vrij toegankelijk en je kunt met de lift naar boven. Daar heb je een prachtig uitzicht over de voormalige vliegbasis en krijg je een goed beeld van de omgeving. Voor koffie, lunch of een drankje kun je terecht in het museumrestaurant, dat ook zonder entreekaart toegankelijk is. Persoonlijk geef ik echter de voorkeur aan restaurant ’t Hoogt, waar we later op de route langskomen.
⑥ Duitse bunkers
bunker
6.2 - 6.3 km
Na een kort bezoek aan het museumgebouw vervolgen we onze wandeling. Al snel passeren we twee half ingegraven bunkers, overblijfselen uit de Duitse bezetting. De eerste bunker deed dienst als telefooncentrale. In latere jaren is deze nog voor verbindingsdoeleinden door de Luchtmacht gebruikt. De tweede, grotere bunker was de commandobunker (Bunker 44) van Fliegerhorst Soesterberg. Vanuit deze bunker werden de vliegoperaties op het hele vliegveld gecoördineerd. Op het platte dak stond na de oorlog jarenlang de kantine van de luchtmachtbasis.
We komen nu bij twee herdenkingsmonumenten voor gevallen luchtmachtmilitairen.
Gedenkteken Luchtvarenden Monument Gevallen Vliegers
7a Het Gedenkteken Luchtvarenden bestaat uit twintig granieten zuilen met de namen van ruim 1.200 Nederlandse militaire luchtvarenden die sinds 1913 tijdens hun dienst door oorlogshandelingen of een vliegongeval zijn omgekomen. Het monument werd in 2007 onthuld en in 2010 uitgebreid tot zijn huidige omvang.
Iets verder op staat het:
7b Het Monument voor Gevallen Vliegers werd in 1923 opgericht ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de Militaire Luchtvaart. Het herdenkt alle Nederlandse militaire vliegers die sinds die tijd tijdens hun dienst zijn omgekomen; het huidige monument staat sinds 1948 op deze locatie.
Na de twee monumenten verlaten we het terrein van de voormalige luchtmachtbasis en volgen we het tracé van de eeuwenoude verbinding tussen Soest en Soesterberg. Hier bestaat de mogelijkheid om nog (of weer) een extra lusje te lopen en wel over het landgoed De Paltz.
Heb geen zin in nog een lusje, klik dan hier voor het vervolg van de gewone wandeling.
LUSJE 2 De Paltz
Ik kan deze kleine omweg van harte aanbevelen; hij verlengt de wandeling met ongeveer 2 km. Landgoed De Paltz ontstond in de tweede helft van de 19e eeuw op de stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug. Rond het landhuis werd een park in Engelse landschapsstijl aangelegd, met slingerende paden, zichtlijnen en verrassende doorkijkjes. In de loop der jaren groeide het uit tot een van de mooiste landschapsparken in de omgeving. Tegenwoordig is het landgoed eigendom van het Utrechts Landschap.
GPX Lusje 2 De Paltz
kaart lusje De Paltz
Waldlager I
Eerder kwamen we al langs Waldlager III, het latere Kamp Jessurun. Hier lag Waldlager I, een ander Duits legeringskamp uit de Tweede Wereldoorlog. Het bestond uit gemetselde barakken en allerlei voorzieningen voor de militairen. Deze Waldlagers lagen bewust op enige afstand van de vliegbasis om de kans op bombardementen te verkleinen. Na de oorlog werd dit kamp volledig gesloopt.
We slaan linksaf en volgen de Verlengde Paltzerweg tot aan de ingang van het landgoed. We gaan door het hek en volgen het zandpad, dat tussen de bomen geleidelijk afdaalt, de zandafgraving in.
Zandafgraving (± 15 meter diep)
Aan de man beneden kun je zien hoe diep en groot de afgraving is
zandafgraving
Vanaf de jaren vijftig werd aan de zuidflank van De Paltz door de toenmalige eigenaren op grote schaal scherpzand gewonnen. Zo ontstond deze enorme groeve. Verdere uitbreiding kon worden voorkomen door de verkoop van het landgoed aan een nieuwe eigenaar. De voormalige zandgroeve is omgevormd tot heidelandschap. Dankzij de warme, beschutte zuidhelling vinden onder meer zandhagedissen, hazelwormen, heivlinders en geelgorzen hier een geschikt leefgebied. Een vergelijkbare ontwikkeling zagen we eerder bij de Kuil van Koppel in etappe 3.
We lopen de afgraving uit en komen op het oorspronkelijke niveau van de stuwwal. Even later bereiken we aan de linkerkant een bijzonderheid:
Doolhof en hermitage
Doolhof Folly
In het park ligt een beukendoolhof uit 1883-1884, een van de weinig bewaard gebleven historische doolhoven op een Nederlandse buitenplaats. Midden in het doolhof staat een bijzondere folly: een kunstmatige kluizenaarsgrot of hermitage. Binnen zit een stenen kluizenaar met een geopend boek. Je kunt het doolhof nog lopen. Met de kaart kom je er vast wel uit.
Nadat we het doolhof hebben verlaten, vervolgen we onze wandeling langs het landhuis De Paltz. Het is tegenwoordig in gebruik als het Herman van Veen Arts Center, met een galerie, een café met terras, een winkel en een bibliotheek. Vanaf het dakterras heb je een mooi uitzicht over het landgoed.
Als we de weg vervolgen, passeren we nog enkele bijgebouwen van het landgoed. Even later sluiten we weer aan op de hoofdroute en zetten daar de wandeling voort.
Doode- of Postweg
6.6 - 7.3 km
weg
ingraving
De weg waarover we nu lopen, was oorspronkelijk de Doodweg, het oude kerkenpad tussen Soest en Soesterberg. Het was een moeilijk begaanbaar zandpad, waarbij vooral de steile klim over de ‘Bult’ berucht was. De weg maakte tevens deel uit van de Postweg, die we al eerder in etappe 3 zijn tegengekomen. Deze aftakking liep via Austerlitz, Doorn en Rhenen verder naar Keulen.
In 1852 werd de weg half verhard en werd tol geheven om de aanleg en het onderhoud te bekostigen. Pas in 1902 kreeg de weg een klinkerbestrating. In de jaren dertig werd hij verbreed, voorzien van een betonnen wegdek en werd de Soester Hoogt gedeeltelijk afgegraven om de steile helling af te vlakken. Deze ingraving en de betonnen platen zijn nog aanwezig.
Situatie 1953 na verlegging van de weg, NIMH (bewerkt)
Tot 1953 liep de weg dwars over het vliegveld. Toen de landingsbaan werd verlengd en de veel snellere straaljagers hun intrede deden, werd deze situatie te gevaarlijk. Daarom werd de weg naar de oostzijde van de vliegbasis verlegd. Daarbij werden de opstelplaatsen aan de oostzijde weliswaar doorsneden, maar dat leverde minder problemen op. Het verkeer werd met stoplichten geregeld wanneer militaire vliegtuigen moesten passeren. Voor de nieuwe verbinding werd een diepe insnijding door de Soester Hoogt gegraven, die we even later nog zullen zien. Wij verlaten nu de oude weg en beklimmen de eerste natuurlijke berg van deze etappe. Het pad is niet lang, maar wel behoorlijk steil.
Soester Hoogt - De Bult 45 m +NAP || 12m
Natuurlijke toegankelijke berg oriëntatiesteen
7.6 km
We beklimmen nu de Soester Hoogt, de eigenlijke Soesterberg waaraan het dorp zijn naam ontleent. Vanaf deze plek had je vroeger een weids uitzicht over de omgeving. In de jaren dertig stond hier zelfs een rieten uitkijkprieeltje, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog werd afgebroken. Door de hoge bomen is het uitzicht inmiddels volledig verdwenen. Wel is de stenen oriëntatietafel bewaard gebleven, waarop de plaatsen en herkenningspunten staan vermeld die vanaf de top ooit zichtbaar waren.
AHN kaart met bomkraters en ingravingen
We dalen weer af. Als je iets verder het bos inloopt, zie je een aantal vrij diepe kuilen. Dit zijn bomkraters uit 1944, ontstaan tijdens geallieerde bombardementen op de Duitse Fliegerhorst Soesterberg. Niet alle bommen troffen dus hun doel. Op de AHN-hoogtekaart van de omgeving van de Soester Hoogt zijn nog veel van deze kraters duidelijk herkenbaar. Ook de diepe ingravingen van de oude en de later omgelegde weg tussen Soesterberg en Soest vallen op de hoogtekaart goed op.
Aan de andere kant van de berg dalen we af naar restaurant ’t Hoogt ⑧, dat ik van harte kan aanbevelen voor een aangename pauze. Daarna beginnen we aan het tweede deel van deze etappe.
Beschrijving tweede deel van de wandeling
OSM kaart 2e deel etappe
We beginnen we aan het tweede deel van de etappe. Steek hier voorzichtig de drukke weg over. We bevinden ons in de diepe insnijding door de Soester Hoogt, Aan de overzijde gaan we bij de parkeerplaats via de trap omhoog en betreden we het militaire oefenterrein De Vlasakkers.
De Vlasakkers
6.6 - 7.3 km
De Vlasakkers is een groot militair oefenterrein tussen Soest, Amersfoort en Soesterberg, dat volledig op het hoge deel van de stuwwal ligt. Het wordt al sinds 1872 door Defensie gebruikt voor oefeningen en vormt tegelijkertijd een waardevol heide- en natuurgebied, dat helemaal op de stuwwal is gelegen.
Heinkel He 111 op een gecamoufleerde opstelplaats, NIMH 1941
Het overgrote deel van het terrein is afgesloten voor het publiek. Het meest westelijke deel van de Vlasakker is in de loop der tijd aanzienlijk afgegraven. In 1940 richtten de Duitsers hier een zogenoemd Luftpark in met achthoekige opstelplaatsen voor vliegtuigen. De toestellen stonden in de open lucht, maar waren zorgvuldig gecamoufleerd om ze vanuit de lucht moeilijk zichtbaar te maken.
In de jaren vijftig werden op deze locatie Dispersals aangelegd: verspreid liggende opstelplaatsen voor gevechtsvliegtuigen. Door de vliegtuigen over meerdere locaties te verdelen, werd voorkomen dat bij een vijandelijke aanval of bombardement een groot deel van de vloot in één keer verloren zou gaan. Op deze luchtfoto kun je ze linksonder zien.
We bespreken in het kort de bergen, die in de Vlasakker liggen. De eerste is de Spottershill.
Spottershill 35m +NAP || 5 m
Kunstmatige toegankelijke militaire berg
Tussen twee dispersals werd in de jaren tachtig een kunstmatige heuvel aangelegd, de Spottershill. Deze bood vliegtuigliefhebbers de mogelijkheid de vliegbewegingen te volgen en vormde tegelijkertijd een extra afscheiding tussen de twee opstelplaatsen.
Na de sluiting van de vliegbasis ligt de Spottershill nog altijd in het vrij toegankelijke deel van het terrein. De heuvel ligt echter afgelegen en is door de sterk opgeschoten bomen en struiken nauwelijks bereikbaar. Ook het uitzicht is daardoor vrijwel geheel verdwenen. Om die reden hebben we deze heuvel niet in de etappe opgenomen.
Vlasakker I 54m +NAP
natuurlijke berg, niet toegankelijk, voormalige luchtwachttoren, fictieve naam
beide afbeeldingen uit het archief Sandra v Lochem met toestemming
Dit is een natuurlijke hoogte van 54 meter +NAP, vlak bij De Stompert, maar hij heeft geen eigen naam. Op de top bevindt zich het betonnen fundament van een voormalige luchtwachttoren, die tijdens de Koude Oorlog deel uitmaakte van het luchtwaarnemingsnetwerk. Vanaf deze torens speurden vrijwilligers het luchtruim af naar laagvliegende vliegtuigen, die door de toenmalige radar niet altijd konden worden waargenomen. Door de waarnemingen van drie luchtwachtposten te combineren, konden de positie en vliegrichting van een vliegtuig worden bepaald. Dit was toren 2T1, die samen met torens in Eemnes en Nijkerk in een eenheid vormden. Voor meer details zie hier. Omdat dit fundament op het afgesloten deel van de Vlasakker ligt zul je het met deze foto van Sandra van Lochem moeten doen. Bezoek ook eens haar interessante site over luchtwachttorens.
Vlasakker II, Vlasakker III en Vlasakker IV
natuurlijke niet toegankelijk berg in militair gebied, fictieve naam
Als je nog eens naar het kaartje met de gewenste en de daadwerkelijke route kijkt, zie je dat er nog enkele bergen zijn die we niet kunnen bezoeken. Vlasakker II, III en IV zijn lagere toppen van de stuwwal, met een hoogte van ongeveer 40 meter +NAP. Ook deze liggen in het afgesloten militaire deel van De Vlasakkers en zijn daarom niet toegankelijk. Omdat deze heuvels geen officiële naam hebben, heb ik ze voor deze website ieder een nummer gegeven.
De Stompert 54 m +NAP || 37 m
Gelukkig ligt de volgende berg wél in het toegankelijke deel van de Vlasakker en daar wandelen we nu naartoe. We volgen een zandpad waarop vaak nog de sporen van militaire voertuigen te zien zijn. Let goed op dat je op tijd het smalle heidepaadje inslaat dat naar de top van De Stompert voert. De beklimming is niet zo lang, maar de laatste meters zijn behoorlijk steil.
toegankelijke natuurlijke berg met waterreservoir
8.8 km
Lange weg naar beneden, terug kijkend
De Stompert is met 54 meter +NAP de hoogste top van de Amersfoortse Stuwwal. De naam verwijst naar de afgeplatte, stompe vorm van de heuvel. In juli 1908 maakte een luitenant van het leger vanaf De Stompert de eerste geslaagde zweefvlucht in Nederland, een vlucht van ongeveer 15 meter. Boven op de top bevindt zich een groot waterreservoir van de Utrechtse Watermaatschappij, maar dit is een aantal jaren geleden buiten gebruik gesteld. De geschiedenis van deze waterwinning komt wat later tijdens de wandeling nog aan bod. Van een uitzicht is hier ook geen sprake meer, omdat de bomen veel te hoog zijn geworden.
Op de postkaart is een leemkuil te zien. Dergelijke kleine afgravingskuilen komen op de stuwwal veel voor. In etappe 2 en 3 zijn we er al verschillende tegengekomen. Plaatselijke bewoners groeven hier zand, grind en leem af voor eigen gebruik. Hoe deze leem- en grindlagen in de stuwwal zijn ontstaan, kun je hier nog eens lezen.
We lopen een stukje rond het reservoir en dalen aan de andere kant weer naar beneden over de lange rechte dienstweg van het waterleidingsbedrijf.
Aan de onderzijde van de berg bevinden zich in het bos een aantal grafheuvels, die bewijzen dat dit gebied lange tijd aantrekkelijk is geweest voor bewoning. Over aantrekkelijk gesproken; in de 19e eeuw was het niet ongebruikelijk dat particulieren grafheuvels opgroeven op zoek naar schatten, hoewel dat ook toen al niet was toegestaan. Lees dit vermakelijke artikel maar over een amateur, die van de burgemeester een flinke uitbrander kreeg, toen hij zijn vondsten kwam melden. We verlaten het militaire terrein en zijn aangekomen bij het terrein van het ”Pompstation van de Utrechtsche Waterleiding”, nu Vitens.
⑨ Waterwinning op de Soesterberg
Pompstation, waterwingebied
9.9 km
Na enkele ernstige cholera-uitbraken in de negentiende eeuw zocht de stad Utrecht naar een betrouwbare bron van schoon drinkwater. Die werd gevonden onder de zandgronden van de Soesterberg. In 1883 bouwde de Utrechtse Waterleiding Maatschappij bij station Soestduinen haar eerste pompstation. De nabijgelegen spoorlijn zorgde voor de aanvoer van steenkool voor de stoommachines en de pompstations waren met een zijlijntje verbonden met het hoofdspoor. Het opgepompte water werd via een zandfilter naar het waterreservoir op De Stompert gepompt. Van daaruit stroomde het onder natuurlijke druk via een transportleiding naar Utrecht.
Door de groeiende vraag naar drinkwater werd in 1902 aan de overkant van de weg een tweede, groter pomphuis gebouwd. Dit lag in een kunstmatige kuil, zodat de pompen dichter bij het grondwater stonden. Bij beide pompstations zijn de diepe, droge greppels met de voormalige pompputten nog altijd zichtbaar.
Eind jaren zestig werd het tweede pompstation gesloten en verloor ook het waterreservoir op De Stompert zijn functie. Tegenwoordig wordt het drinkwater door Vitens, de opvolger van de Utrechtse Waterleiding Maatschappij, met elektrische pompen gewonnen vanaf de locatie van het eerste pompstation. Ten oosten van het dit gebouw ligt een grote zandafgraving. Deze ontstond veel later en heeft niets met de waterwinning te maken. Wie etappe 3 heeft gelopen, zal de overeenkomsten met de waterwinning in Hilversum herkennen: ook daar stond het pompstation in een diepe kuil, werd het water naar een hoger gelegen reservoir gepompt en is er later zand gewonnen.
Je kunt nog even doorlopen naar het mooie gebouw van het oude pompstation. Onderweg kom je langs de diepe greppel waarin vroeger de pompputten lagen. Je kunt hier beneden echter ook meteen rechtsaf slaan en de verharde weg volgen tussen het militaire terrein van De Vlasakkers en het waterwingebied. Dit vlakke gedeelte is niet het meest opwindende deel van de wandeling, maar er is helaas geen aantrekkelijker alternatief. Na iets meer dan een kilometer komen we bij het raccordement.
⑩ Raccordement
Tank op trein
11.2 km
Stootblok aan het einde van het emplacement
Op de Vlasakker ligt een groot militair raccordement, een spooraansluiting die de Bernhardkazerne rechtstreeks met het landelijke spoorwegnet verbindt. Via deze aansluiting kunnen tanks, pantservoertuigen en ander zwaar materieel per trein worden vervoerd. Verwacht echter geen druk rangeerverkeer, want meestal gebeurt er helemaal niets. Door de bomen aan de linkerkant zie je het stootblok van dit spooremplacement.
Even verder bereiken we opnieuw de spoorlijn Utrecht–Amersfoort. Via het tunneltje onder het spoor gaat de route naar de noordkant van de spoorlijn. We slaan rechtsaf, volgen de spoorlijn ongeveer 500 meter en lopen vervolgens het bos in richting de Korte Duinen
Korte Duinen 6 – 13 m +NAP || tot 10 m
Zandverstuiving en beboste landduinen
12.6 km
Korte Duinen
De Korte Duinen vormen samen met de Lange Duinen een aaneengesloten stuifzandgebieden van de Utrechtse Heuvelrug. Ook hier wisselen open zand, heide en dennenbos elkaar af. De duinen variëren in hoogte van zes tot zestien meter. De heuvel waarop je nu staat is ongeveer tien meter hoog. Vanaf de top heb je een mooi uitzicht over het gebied.
Birkhovense Uitzichtheuvel, 23 m +NAP || 18 m
We vervolgen onze route over het fietspad langs een camping, die door een hoge wal grotendeels aan het zicht wordt onttrokken. Even later bereiken we de laatste berg van vandaag. Van een afstand oogt deze kunstmatige heuvel verrassend hoog.
Werkverschaffingsberg, trappen
13.8 km
De Uitzichtheuvel van Birkhoven is in de jaren dertig aangelegd als werkverschaffingsproject. Werklozen verplaatsten met schop en kruiwagen het zand dat vrijkwam bij het graven van de nu nog aanwezige vijver en het Soester Natuurbad. Zo ontstond deze kunstmatige heuvel. Van het oorspronkelijke uitzicht is door de hoge bomen vrijwel niets meer over; alleen een klein deel van de vijver is nog zichtbaar. Omdat het pad in ruime bochten om de heuvel omhoog loopt, is de beklimming niet erg steil.
Wie etappe 3 heeft gelopen, zal de overeenkomst met de Annahoevenseberg in Hilversum herkennen. Ook die uitzichtheuvel werd in de jaren dertig als werkverschaffingsprogramma aangelegd en met de hand opgeworpen door werklozen.
Na deze uitzichtheuvel lopen we langs de vijver en volgen nog enkele bospaden en dan bereiken we het Pinetum Birkhoven.
⑪ Pinetum
14.3 km
bos
Een pinetum is een botanische verzameling van naaldbomen uit verschillende delen van de wereld. Zulke verzamelingen zijn zeldzaam; Nederland telt er slechts zeven.
Dit bijzondere bomenpark werd in 1934 aangelegd als onderdeel van het project in het kader van de werkverschaffing rond Birkhoven. De toenmalige Heidemaatschappij adviseerde bij de keuze van de boomsoorten. Op een terrein van ongeveer anderhalve hectare werden zo'n honderd soorten naaldbomen uit Europa, Noord-Amerika en Azië aangeplant om te onderzoeken welke soorten geschikt waren voor de Nederlandse bosbouw. De bomen werden per werelddeel in groepjes van drie geplant, een indeling die nog altijd goed herkenbaar is. Tegenwoordig groeien er nog tientallen bijzondere naaldboomsoorten, waaronder de indrukwekkende mammoetboom (Sequoiadendron giganteum), een van de grootste boomsoorten ter wereld. En wat dacht je van de Koreaanse spar met blauwe kegels?
We bevinden ons nu vlak bij DierenPark Amersfoort en soms kun je de apen zelfs horen schreeuwen. Een bezoek zit er vandaag echter niet meer in. We volgen het fietspad tot aan de weg tussen Soest en Amersfoort. Hier eindigt officieel deze etappe en kun je de bus nemen naar station Amersfoort om je reis te vervolgen.
Natuurlijk kun je er ook voor kiezen om de laatste twee kilometer tot het station te voet af te leggen. Dat is een aangename wandeling. Na de spoorwegovergang kom je op de uitloper van de Amersfoortse Berg, waar de volgende etappe overheen voert. Kijk daarbij ook eens naar de grote ingraving in de berg, waardoor de spoorlijn is aangelegd. Tot slot passeer je het fraaie gebouw van het Stedelijk Gymnasium, een karakteristiek voorbeeld van de Amsterdamse School.
Voor de actuele vertrektijden klik je op de symbolen
Dierenpark
Amersfoort Centraal